Der Löwenmensch, het oudst bekende beeldje met een combinatie mens-dier

Der Löwenmensch, het oudst bekende beeldje met een combinatie van mens en dier

Der Löwenmensch, het oudst bekende beeldje met een combinatie van mens en dier

Der Löwenmensch, de leeuwenmens², is een van de oudste en zeker een van de merkwaardigste in de menselijke geschiedenis. Het beeldje is (gecalibreerd) ongeveer 35.000 jaar oud. Aangezien de kunst van neanderthalers qua kwaliteit nooit in de omgeving van de Löwenmensch kwam mogen we veronderstellen dat het gemaakt werd door de oudste golf van Homo sapiens die Zuid-Duitsland bereikte.

Het beeldje is terug samengesteld. Toen men het in 1939 vond in een grot in Hohlenstein-Stadel, Schwaben, Duitsland, was het versplinterd in meer dan 200 stukken. Pas in 1969 had men door dat het om een beeldje ging die een combinatie van mens en dier was, van een mens en een leeuw. Later werden nog stukjes teruggevonden en werd het beeldje bijna compleet terug samengesteld. Het  is 28 cm hoog en gemaakt van mammoetivoor. De hoogte is uitzonderlijk voor een mobiel kunstwerk. Pas als de mens vaste woonplaatsen kreeg zou men grotere beelden maken. Omdat jagers en verzamelaars meestal nomaden waren konden ze weinig bezittingen meenemen. Een stenen beeldje was daarom zelden groter dan 10 cm. Er zijn in Zwaben twee andere vergelijkbare beeldjes gevonden. Een werd in 2004  gevonden in de Hohler Fels. Het was slechts 2,5 cm groot.

Als verklaring wat dit beeldje betekende wordt opgegeven: een sjamaan verkleed als leeuw, een fabeldier…

Voor jagers en verzamelaars was de jacht, het verwerven van vlees, fascinerend. Jagers dachten dieren. Ze bevolkten hun verbeelding. Men moet er dan ook niet van opkijken dat schilderingen in grotten voornamelijk dieren uitbeeldden. Veel beeldjes stelden dieren voor maar ook veel voluptueuze vrouwen, de zogenaamde Venussen. Dit beeldje is echter een combinatie van leeuw en mens. Kan dit verklaard worden?

De combinatie van mens en dier is wereldwijd niet uitzonderlijk. Ze komt voor in Midden- en Latijns-Amerika, Mesopotamië, Egypte en Indië. Dat dit in verschillende culturen voorkwam kan geen toeval zijn. Toen Homo sapiens Afrika definitief verliet, ongeveer 65.000 tot 80.000 jaar geleden nam hij een hele reeks gebruiken en een gemeenschappelijk geloof mee, de vooroudercultus. Dit geloof, dat tot vandaag bestaat, hield in dat levende wezens een ziel hebben: mensen, dieren en planten (heilige bomen), objecten, met andere woorden animisme¹. Mensen hadden een speciale relatie met (meestal) een dier, soms een plant of een object (b.v. de maan), hun totem. Men geloofde dat men dezelfde ziel had die na de dood kon overgaan van mens naar dier enzovoort, maar ook omgekeerd.

De kern van dit geloof bestaat vandaag nog in het hindoeïsme. Mensen met dezelfde totem waren georganiseerd in genootschappen van jagers en verzamelaars die niet samen vielen met hun clan of hun familie. Ze waren elkaar steun verschuldigd, hadden bijeenkomsten, initiaties, heilige voorwerpen en totemsymbolen. Het is deze vereenzelviging van de mens met zijn totem die aan de basis ligt van het wereldwijd verschijnen van beelden van hybride wezens, half mens, half dier. De historische achtergrond van het totemisme gaat terug naar Afrika meer dan 80.000 jaar geleden. Op die gemeenschappelijke basis ontwikkelden zich lang daarna – en deze keer los van elkaar – totembeelden en totemsymbolen waarin mens en dier gecombineerd werden. De Egyptische sfinks, menselijk hoofd en leeuwenlichaam, Horus, havikenkop en menselijk lichaam, Sobek krokodillenhoofd en het lichaam van een mens zijn voorbeelden van dergelijke combinaties.

De Löwenmensch is het oudst bekende beeld van een combinatie van mens en dier, ongetwijfeld een totemistisch voorwerp. Gezien zijn grootte en het feit dat het in de grot waar het gevonden werd kan bewaard zijn, zou kunnen wijzen in de richting van een heilig voorwerp van de clan van de leeuw. Dat een dergelijke clan er 35.000 jaar geleden was is best mogelijk. Dat wordt bevestigd door twee andere figuurtjes van met een combinatie mens-leeuw of mens-katachtige. In 2004 werd in de Hohlen Felsgrot een beeldjes van 2,5 cm gevonden. In Geißenklösterle kan een ander beeldje ook geïnterpreteerd worden als een combinatie van een mens en een katachtige.

De leeuwenmens legt een verband tussen de eerste moderne mens in Europa, ongeveer 35.000 jaar geleden, en latere beschavingen die 5000 jaar oud of jonger zijn. Het is ook een uiting van het groot esthetisch gevoel eigen aan Homo sapiens en zijn grote kunde.

Marc Vermeersch

¹ Er leefden leeuwen in onze streken. Dit kan een afbeelding zijn van een holenleeuw.
² Het centraal geloofspunt van de vooroudercultus is dat levende wezens een ziel hebben, het animisme. Het woord animisme is afgeleid van het Latijns woord anima, ziel.
 
Schwaben was het Firenze (Florence) van het aurignacien, van de vroegste Homo sapiensen in Europa. Meer lezen?

Meer lezen over kunst op deze blog?
Kunst Olduvai 1,74 M BP, de bavianenkop
De oorsprong van esthetisch gevoel en kunst.
Schelpen en pluimen, nieuwe kunstobjecten van neanderthalers
Oude grottenkunst in Europa: de grotte Chauvet
De oudste door de mens bewerkte beeldjes
Het oudste liefdesbeeldje ter wereld.
Een virtueel bezoek aan de grot van Lascaux

Chauvet, grottenkunst in Europa tot 32.410 jaar oud
Der Löwenmensch, het oudst bekende beeldje met een combinatie mens-dier
Het oudste Europees Venusbeeldje uit de Hohle Felsgrot (D)
Schelpen en pluimen, nieuwe kunstobjecten van neanderthalers
De oudste juwelen ter wereld
Nerja, oudste grottenkunst in Europa, meer dan 40.000 jaar oud
Vela Spila (Kroatië), keramiek 17.500 jaar geleden
De Kalahari 70.000 jaar geleden: religie, totem, kunst en een python (a) de neushoorngrot
De Kalahari 70.000 jaar geleden (b) de neushoorngrot de interpretatie

Advertenties

Over marc vermeersch

Sedert 2002 werk ik aan een "geschiedenis van de mens". In 2008 verschenen twee boeken over jagers en verzamelaars. in 2012 verscheen het boek van mijn doctoraat. Boek 3 over het ontstaan van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië verscheen in oktober 2014. De volgende jaren werk ik aan Boek 4 over landbouw en veeteelt in China, Amerika en Nieuw-Guinea.
Dit bericht werd geplaatst in esthetisch gevoel, jagers en verzamelaars, kunst, Löwenmensch, religie, Totemism en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s