Op zoek naar de wortels van religie (1) kennisreproductie en aanpassingen

Kinderen in een school in Afrika

Kinderen in een school in Afrika

De studie van de oorsprong van religie is altijd voor het overgrote deel gebeurd door onderzoekers die zelf gelovig waren. Het schijnbaar groeiend belang van religie vandaag maakt de vraag weer actueel. We gaan op zoek naar de wortels van religie, een complex fenomeen.

(a)            Vragen

Wij kunnen het ons niet gemakkelijk maken want we moeten rekening houden met volgende vaststellingen en er een verklaring voor vinden:
– religie bestaat zeer lang, minstens 200.000 jaar misschien 1,2 miljoen jaar of langer.
– tot voor kort waren bijna alle mensen gelovig.
– het kon nooit verboden worden. Alle pogingen om religie te verbieden of te fnuiken mislukten tijdens, bijvoorbeeld, de Franse, Russische en de Albanese revolutie.

– religie lijkt vandaag een terugkeer te kennen.
– individueel geven gelovigen hun geloof meestal zeer moeilijk op.
– religie heeft veel nadelige gevolgen zoals godsdienstoorlogen.

Wat is religie? Er zijn honderden definities. Om duidelijk te zijn ben ik verplicht om zelf een definitie van religie te geven. Religie is het geloof in het bestaan van een bovennatuurlijke werkelijkheid. Dit is een werkdefinitie. Ze moet ons toelaten om in het onderzoek dat we aanvatten zelf niet in de val te trappen om bewust of onbewust meerdere definities te hanteren.

We onderzoeken het fenomeen religie uit verschillende invalshoeken. De meest basale benadering is de biologische.

(b)            Wat is een mens?

Het is niet moeilijk om een mens te plaatsen in de stamboom van het dierenrijk. De vraag wat ons tot een aparte soort maakt is moeilijker te beantwoorden.
Rechtop lopen? Dat doen chimpansees en gorilla’s soms. Ze zijn er niet erg geschikt voor maar de mens heeft zijn omschakeling van viervoeter nog niet volledig beëindigd. Zeer veel mensen lijden vanaf vroeg of laat aan lage rugpijnen. We zijn evolutionair niet volledig aan rechtop lopen aangepast, ook niet na meer dan 3,7 miljoen jaar. In Laetoli (Kenia) lieten rechtop lopende australopitheken, voorlopers van de mens, toen voetafdrukken na in lauwe lava. De mens loopt rechtop maar dat is geen voldoende criterium om een bevredigend antwoord te geven op de vraag wat ons tot een aparte soort maakt. Heel wat dinosaurussen liepen ook rechtop maar dat maakte hen niet tot een aparte soort

Men heeft lang gedacht dat het maken van werktuigen ons onderscheidde van andere diersoorten. Men is ook van deze theorie moeten afstappen. Veel dieren, zelfs mieren, maken werktuigen, nesten, en ze ontwikkelden lang voor ons landbouw en veeteelt. Vogels en chimps maken nesten, veel vogels, maar ook chimpansees en bonobo’s kunnen werktuigen maken.

Grotere hersenen ? We hebben grotere hersenen dan andere soorten in verhouding tot onze lichaamsmassa. Dat is juist, maar is het voldoende om een kwantitatief aspect te nemen en er een absoluut onderscheid op te baseren? De spanning tussen mensen met de grootste en de kleinste hersenen is groter dan 1:2. Zijn mensen met iets kleinere hersenen dan geen mensen meer? Uiteraard wel maar louter grote hersenen als criterium nemen is te smal. De grote hersenen van de mens zijn ontstaan als een aanpassing van de voorlopers van de mens en de vroege mens aan het snel wisselende klimaat in oostelijk Afrika. In dat proces ontwikkelden ze gesproken taal. Het product van gesproken taal zijn ideeën, begrippen, symbolen. Er zijn nog onderzoekers die denken dat de grote doorbraak in gesproken taal, symbolisch denken enzovoort er ongeveer 50.000 jaar geleden kwam. Zelf denk ik dat het waarschijnlijk een proces was dat minstens 2,5 miljoen jaar geleden begonnen was. De ontwikkeling om te kunnen spreken zoals wij dat vandaag kunnen vroeg een permanente grote evolutionaire druk en een uiterst groot aantal genetische mutaties maar de voordelen waren groot.

Een voordeel van gesproken taal is dat kennis accumuleren en doorgeven gemakkelijk wordt. Chimpansees en bonobo’s geven hun kinderen ook veel kennis door maar het onderscheid met de mens is hier groot. Mensenkinderen leren veel langer. De groei van de mens lijkt tussen zes en twaalf jaar zelfs stil te staan. Volgens onderzoekers is dat omwille van het verlengd leerproces maar ook omdat in de fysieke verhouding tussen leraar en kind, de leraar duidelijk groter blijft en zijn gezag zo beter aanvaard wordt. Chimpansees lijken na hun zesde levensjaar hun eigenschap om bij te leren grotendeels verloren te hebben. Mensenkinderen leren veel langer, worden slechts laat productief. Productief zijn betekent hier dat men meer voedsel levert dan men er consumeert.

Wij kennen de uitkomst van dit verhaal. De mens slaagde er in om met zijn grote hersenen, zijn geaccumuleerde kennis de meest succesvolle soort te worden die ooit bestond. Afkomstig uit de Oost-Afrikaanse tropen slaagden we er in om tegen de Noordpool te leven en de Australische en andere woestenijen te overleven.

Besluit: geaccumuleerde kennis werd mogelijk dank zij gesproken taal en grote hersenen. De lange leertijd van mensenkinderen was een evolutionaire aanpassing van de mens.

Er is een lange aanloop nodig in de zoektocht naar de verklaring waarom religie bestaat. We hebben de eerste stap gezet. Tijd om ons af te vragen wat het biologisch nut van religie zou kunnen zijn.

Marc.Vermeersch@gmail.com

Ander artikels over of i.v.m. religie:
In de reeks
Op zoek naar de wortels van religie’
 (1) kennisreproductie en aanpassingen
(a) vragen
(b) Wat is een mens?
(2) het biologische nut van religie
(c) Wat is het biologisch nut van religie?
(c) Geen recent fenomeen: archeologische sporen
(3) kennis en reproductie
(e) Kennis werd geaccumuleerd en gereproduceerd
(4) kennisreproductie en aanpassingen
(f) De mens was afhankelijk geworden van de reproductie van zijn kennis
(g) Aanpassingen bij de mens
(5) wie leerde wie wat?
(h
) Men leerde van zijn ouders …
(i) en de maatschappij leerde de jongeren
(6) in oorsprong was er … één religie, de vooroudercultus
(j) De functies van de oudste religie van de mensheid

De ziel, het leven, in het Hebreeuws

Rode oker in Maastricht-Belvédère 200.000 tot 250.000 jaar oud

De Kalahari 70.000 jaar geleden: religie, totem, kunst en een python (a)
De Kalahari 70.000 jaar geleden: religie, totem, kunst en een python (b)

Advertisements

Over marc vermeersch

Sedert 2002 werk ik aan een "geschiedenis van de mens". In 2008 verschenen twee boeken over jagers en verzamelaars. in 2012 verscheen het boek van mijn doctoraat. Boek 3 over het ontstaan van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië verscheen in oktober 2014. De volgende jaren werk ik aan Boek 4 over landbouw en veeteelt in China, Amerika en Nieuw-Guinea.
Dit bericht werd geplaatst in australopithecus, godsdienst, ideologie, religie en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s