De oudst bekende juwelen ter wereld. De oudste mode?

Op een bepaald moment moet de mens zich gaan sieren zijn. Wat hij daartoe eerst deed is niet geweten. Bracht hij eerst tatoeages aan, was het een haartooi of stak hij bloemen in zijn haar? Materiële sporen mag men daar niet van verwachten. Hoewel, indirect zijn er toch sporen van haartooi in Franse grotten gevonden die 14.000 jaar geleden getekend werden in de grot van La Marche in Frankrijk.

Blombos (Zuid-Afrika) nassariusschelpen

Blombos (Zuid-Afrika) nassariusschelpen

Omdat mensen wereldwijd sieraden droegen, zich tatoeëerden en beschilderden mogen we redelijkerwijze aannemen dat Homo sapiens dit reeds deed in Afrika voor hij Afrika verliet. De laatste definitieve exodus gebeurde ongeveer 65.000 à 80.000 jaar geleden. Deze kunstuitingen moeten dus ouder zijn maar hoeveel ouder?

De tot nog toe oudste sporen van juwelen door de mens gedragen zijn een recente ontdekking. (Recent in archeologie is de afgelopen twintig jaar.)

In 2004 werd bekend gemaakt dat in de Blombosgrot, 290 km ten oosten van Kaapstad, 41 doorboorde schelpen waren gevonden. De gaatjes toonden sporen van sleet (waarschijnlijk) van een leren riempje dat de schelpen samen hield. De ouderdom van het halssnoer werd geschat op 75.000 jaar. Algemeen wordt aanvaard dat dergelijke sieraden inhouden dat mensen belang hechtten aan hun sociale status. Men veronderstelt dat de schelpen kwamen van een riviermonding 20 km verwijderd van de grot. Op de schelpen werden ook sporen van rode oker gevonden.

Marian Vanhaeren en Francesco d’Errico[1] kondigden in 2006 aan dat in bestaande collecties 2 doorboorde schelpen werden gevonden die afkomstig waren uit Skhul, (Israël), en een doorboorde schelp van Oued Djebanna (Bir-el-Ater, Algerië, de site die haar naam gaf aan het atérien). De ouderdom van de vondsten uit Skhul werd geschat tussen 100.000 en 135.000 jaar In Skhul zijn de schelpen gevonden in de laag met de overblijfselen van 10 archaïsche mensen, Homo sapiens, waarvan sommige intentioneel begraven waren. Gebaseerd op de stenen werktuigen van Oued Djebanna zou deze site eerder 90.000 jaar oud zijn.

Ook in de Grotte des pigeons (Taforalt, Marokko) werden Nassariusschelpen gevonden die 88.000 jaar oud zijn.

Nassariusschelpen die in de Grotte des Pigeons (Taforalt, Marokko) werden gevonden. Ze zijn getuigen van het oudst bekende modeverschijnsel: doorboorde nassariusschelpen, geknoopt aan leren riempjes.

Naast de hiervoor vermelde vindplaatsen van Nassariusschelpen die als kralen van halssnoeren werden gebruikt zijn er nog een aantal vindplaatsen aan de zuid- en oostkant van de Middellandse Zee.[2] (zie kaart)

Op deze kaart vindt men de sites waar kralen van schelpen gevonden werden aan de Middellandse Zee.

De referenties met (*) geven plaatsen aan waar men dergelijke kralen in collectives terugvond.

De sites: 1, Dar es-Soltan I; 2, Contrebandiers; 3, Ifri n’Ammar; 4, Rhafas; 5, Taforalt (Grotte des Pigeons); 6, Oued Djebbana; 7, Monastir; 8, Djerba; 9, Haifa; 10, Yafo; 11, Nahariyya; 12, Skhul; 13, Qafzeh.

De gebruikte schelpen waren alle van dezelfde soort (nassarius gibbosulus) en waren ook op dezelfde plaatsen doorboord. Ze werden waarschijnlijk verhandeld want hoewel Skhul en Blombos dicht bij de zee lagen is Oued Djebanna er 190 km van verwijderd. Vanhaeren en d’Errico besloten: “Deze kralen ondersteunen de hypothese dat een langdurige en wijd verspreide traditie van kralen maken bestond in Afrika en de Levant, duidelijk voor de aankomst van anatomisch moderne mensen in Europa.”

Opmerkelijk is dat ook de schelpen die werden gevonden in de Üçağızlı Grot (Zuidoost-Turkije), tot dezelfde soort behoren. Deze kralen zijn 45.000 tot 40.000 jaar oud. Ze werden niet door archaïsche Homo sapiensen achtergelaten maar door de moderne Homo sapiens.[3]

De Nassariusslakken, door Hedwig Reychler

De Nassarius reticulatus (Linnaeus 1758) of gevlochten fuikhoren is de meest voorkomende zeeslak aan al de kusten van Europa daarvan het meeste in Bretagne. Het is een zeer bekende zeeslak. Ze wordt circa 3 cm groot en heeft een uiterst gevoelig reukorgaan.

Deze slak behoort tot de familie Nassariidae, een grote familie van vooral kleine slakken die in ondiepe getijdenzones leven in een modderig substraat. Het zijn aaseters, die in grote kolonies samen leven. Deze familie behoort op haar beurt tot de onderorde Stenoglossa (Neogastropoda), waaruit volgt dat het gaat om hoog ontwikkelde dieren en naar verhouding nog niet zeer lang geleden tot ontwikkeling gekomen zijn.

De zeeslak, die als betaalmiddel werd gebruikt, is de “Monetariamoneta” (Linaeus 1758), die voorkomt van de Afrikaanse Oostkust tot de Galapagoseilanden (Indische en Stille Oceaan) en is meestal max. 38 mm groot. Ze werd lange tijd in Afrika als geld gebruikt. Er waren toen kapers op de kust, die van de eilanden van de Stille Oceaan deze slakken ophaalden voor een habbekrats en in Afrika ze omruilden voor ivoor, goud, palmolie en zelfs slaven. De stamhoofden droegen deze slakken als juwelen om hun rijkdom te demonstreren. Bij sommige stammen hebben ze ook een godsdienstige betekenis. Het is slechts op het einde van de 19e eeuw dat het gebruik stilaan verviel –waarschijnlijk met de opkomende scheepvaart – en het hiermee gepaarde misbruik. Een andere bekende slakkensoort is de “Monetaria annulus” (Linnaeus 1758), een gelijkaardige slak met een kenmerkende gouden ring.

Het dragen van sieraden met nassariusschelpen als kralen zou de oudste mode van de mens kunnen geweest zijn. Ze was gedurende tienduizenden jaren en maakt daardoor aanspraak op de titel ‘langst durende mode van de mens’.


[1] Marian Vanhaeren, Francesco d’Errico, Chris Stringer, Sarah L. James, Jonathan A. Todd, Henk K. Mienis, Middle Paleolithic Shell Beads in Israel and Algeria, Science 23 June 2006, Vol. 312.no. 5781, pp. 1785 – 1788. http://www. sciencemag.org/cgi/content/full/312/5781/1785?ijkey=1IxRlmI7/3iMQ&keytype=ref&siteid=sci

Opmerkelijk is dat de 3 schelpen gevonden werden in bestaande collecties die heronderzocht werden. Bestaande collecties leveren regelmatig vondsten waarvan het belang bij het origineel onderzoek niet begrepen werd. De Algerijnse schelp werd bewaard in het Musée de l’homme in Parijs.

[2] Michael Balter, Was North Africa The Launch Pad For Modern Human Migrations?, Science, 2011, Volume: 331, Issue: 6013, Pages 20-23.

[3] Steven L. Kuhn,  Mary C. Stiner, David S. Reese, and Erksin Güleç, Ornaments of the earliest Upper Paleolithic: New insights from the Levant, PNAS, June 19, 2001, vol. 98, no. 13, p.7641-7646.

Wat vertellen ons deze nassariusschelpen die over een periode van 85.000 jaar of meer gebruikt werden als kralen in halssnoeren door zowel archaïsche als moderne leden van de soort Homo sapiens? Dat sieraden toe waarschijnlijk ingeburgerd waren, dat copycatgedrag 130.000 jaar of ouder is, dat mode een oud verschijnwel is. Het is een bewijs te meer dat er 100.000 jaar meer geleden één menselijke cultuur was. Om redenen die elders werden uitgelegd mogen we aannemen dat de archaïsche Homo sapiens die sub-Saharaans Afrika verliet 120.000 à 130.000 jaar één gemeenschappelijke cultuur had. Waar het kernland van die cultuur lag kunnen we niet met zekerheid opmaken maar zo goed als zeker tussen Soedan/Ethiopië en Zuid-Afrika. Dat de vondst in Blombos maar 75.000 jaar oud is wil niet zeggen dat het gebruik van halssnoeren daar niet reeds tienduizenden jaren ingeburgerd was.

Alles wijst op een langdurige continuïteit van de vroege cultuur van Homo sapiens.

Marc.Vermeersch@gmail.com

Marc Vermeersch geeft lezingen over het ontstaan van esthetisch gevoel en kunst. Volgende lezing: Vermeylenfonds & U.P.V. woensdag 29 februari, 20 uur.

Geuzenhuis, kantienberg1, Gent, Scheldezaal

Inschrijvingen (niet verplicht): info@geschied.be

Andere blogs over kunst:
Esthetisch gevoel en kunst De oorsprong van esthetisch gevoel en kunst.
Oude grottenkunst in Europa: de grotte Chauvet

Het oudste liefdesbeeldje ter wereld.
Een virtueel bezoek aan de grot van Lascaux

Het oudste Europees Venusbeeldje uit de Hohle Felsgrot (D)
Schelpen en pluimen, nieuwe kunstobjecten van neanderthalers
De oudste juwelen ter wereld
Oudste grottenkunst in Europa, meer dan 40.000 jaar oud
Der Löwenmensch, het oudst bekende beeldje met een combinatie mens-dier

Advertenties

Over marc vermeersch

Sedert 2002 werk ik aan een "geschiedenis van de mens". In 2008 verschenen twee boeken over jagers en verzamelaars. in 2012 verscheen het boek van mijn doctoraat. Boek 3 over het ontstaan van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië verscheen in oktober 2014. De volgende jaren werk ik aan Boek 4 over landbouw en veeteelt in China, Amerika en Nieuw-Guinea.
Dit bericht werd geplaatst in Afrika, esthetisch gevoel, juwelen, kunst en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s