interview door Frank Stappaerts over ideologische reproductie

Marc Vermeersch, ideologische reproductie

doctoraat kaft boek Uitgezonden op: 2012-12-03, in het radioprogramma van het HVV op VRT Radio 1.
Te beluisteren op: www.geschied.be

Real.: Frank Stappaerts/Karel Van Dinter

interview door Frank Stappaerts

Goedenavond en welkom in HVW. Straks heeft KVD het met Ben Caudron over “Niet leuk?”, maar starten doen we met Marc Vermeersch. Onlangs verdedigde hij met succes zijn doctoraat aan de Gentse Universiteit en kwam er ook, over datzelfde thema, een boek uit: “Om zich te reproduceren moet de mens zich ook ideologisch reproduceren.” Menselijke ideologie als factor van menselijke reproductie”. Voor andere dieren volstaan seks en voedsel om zich te reproduceren. Waarom had de mens dan die ideologische reproductie nodig? Marc Vermeersch:

“Inderdaad, dus voor de mens was er een derde factor bij gekomen om zich succesvol te reproduceren, namelijk al zijn kennis. Bijvoorbeeld, mensen hadden een zeer uitgebreide kennis van planten en dieren. Voor planten was dat zeer nuttig bij het verzamelen. Men wist bijvoorbeeld welke planten waar en in welk seizoen te vinden waren, men kende ook medicinale planten. En bij dieren was het gedrag kennen van die dieren om erop te jagen natuurlijk een groot voordeel, in feite noodzakelijk.”

– Hebben we hiermee een criterium waarmee de mens zich onderscheidt van de andere diersoorten?

“Die kennis was dus nodig om zich te reproduceren, maar had nog een ander karakter. De mens kon door zijn gesproken taal en nog een aantal andere adaptaties zijn kennis delen. Dus het was absoluut noodzakelijk dat die kennis ook gereproduceerd werd, en dat moest een plaats krijgen in zijn maatschappij.”

– Die ideologische reproductie vertaalt zich in zeer uiteenlopende praktijken, denken we maar aan de verschillende religies. Maar opmerkelijk is toch wel dat die praktijken zich niet enkel positief, maar ook negatief kunnen verhouden tegenover de biologische basis van de mens!

“Wel, de negatieve aspecten van religie kennen we allemaal. Denken we maar aan godsdienstoorlogen, al moeten we zeggen dat godsdienstoorlogen een recent verschijnsel in de geschiedenis zijn en waarschijnlijk niet veel ouder of zelfs niet ouder dan tweeduizend jaar. Maar ook in de prehistorie was het zo. Bijvoorbeeld bij de Aboriginals in Australië: als een grootvader van 70 jaar, wat hier vandaag ongeveer overeenkomt met 120 jaar, stierf, dacht men dat het om een geest ging die gezonden was door een vijandige stam, waarna men erop uit trok om daar een paar mensen te doden. Ideologisch is ook dat mensen bijvoorbeeld depressief worden, denken dat ze daar niet meer uit kunnen, en dus dat er zelfdoding gebeurt. Een ander voorbeeld kan zijn, dat is niet zwaar zoals zaken waarbij mensen sterven, neem het vrijwillig celibaat, dat natuurlijk in het christendom voorkomt, maar ook in andere religies, wat toch iets is wat zich puur op ideologisch niveau afspeelt.”

– Het fenomeen religie heeft honderdduizenden jaren standgehouden. Het moet dus ook wel een nuttige functie hebben gehad. Zo schrijf je: “Groepen die hun kennis goed reproduceerden, hadden een selectief voordeel!” Aan wat denk je dan zoal?

“Beslissende momenten in de reproductie van de mens zijn bijvoorbeeld: als er om de dertig jaar op een bepaalde plaats een zeer grote droogte is, dan is er bijna geen water meer te vinden. Als er in die groep mensen zijn met een goed werkend geheugen, kunnen zij nog weten waar ze dertig jaar geleden de laatste putten met water hebben gevonden en kunnen ze daarnaartoe trekken. Dat kan dus letterlijk een kwestie zijn van leven en dood. Hetzelfde geldt voor voedsel, maar hetzelfde zou ook kunnen gelden voor het vermijden van conflicten waarbij mensen sterven zonder dat er echt een reden is dat ze bedreigd zijn of dergelijke meer. Dus al die kennis zal ertoe bijdragen dat groepen die meer kennis hebben op zeer vele terreinen, zich beter kunnen reproduceren. Dus ik heb me de vraag gesteld waarom religie zeer lang bestaat. Om verschillende archeologische redenen, zoals de rode oker, denk ik dat religie 800.000 jaar of ouder zou kunnen zijn. Dus vanuit darwinistisch standpunt bekeken: wat was het punt dat meebepaalde dat religie een productieve functie had? Zijn negatieve functie kennen we, maar wat was de positieve? Wel, ik denk dat die gezocht moet worden in de oudste religie van de mens, de vooroudercultus, in het feit dat daar het belang van de overdracht van kennis zeer sterk onderlijnd was. Er was geen schrift in die maatschappij en dus was het niet zo, zoals het vandaag ook niet automatisch is, dat jongeren leren en kennis opdoen, ook al hebben ze alle capaciteiten, dus dat dat dan gebeurt. Neen, men moest dus duidelijk benadrukken dat de kennis van voorouders overgedragen moest worden, dat de voorouders gevolgd moesten worden. Religie had nog een andere functie, namelijk motivatie. Collectief in de eerste plaats, individueel in de tweede plaats. Wat is collectieve motivatie? Dat is dat men bijvoorbeeld vóór het jagen, vóór het verzamelen, een korte ceremonie hield om de geesten van de voorouders op te roepen, hun steun te vragen, en dat men dan extra gemotiveerd op jacht of op verzamelen ging. Dus mensen moesten naar hun voorouders luisteren, moesten van hen leren. Ik denk dat daar de positieve, de reproductieve functie van de religie zit, samen met de motivatie.”

– Maar ook in de recentere, monotheïstische godsdiensten dan, vind je sporen terug, zeg je, van die vooroudercultus!

“Absoluut! De monotheïstische religies zijn ontstaan uit de vooroudercultus en dragen daar nog veel sporen van. Bijvoorbeeld, we spreken niet toevallig over God de Vader. Vader is hier een voorouder. Maar er is ook de Zoon, misschien iets aparts voor het christendom, maar het is toch ook iets wat familiaal is, wat een voorouder zou kunnen zijn. Wat we ook zien wanneer Christus uit de dood heropstaat na drie dagen: men gelooft in de vooroudercultus ook omdat de zielen van de doden bleven leven. Dus ook daar geen tegenstelling. De Heilige Geest? Wel, een geest is misschien een ziel van een voorouder, waar niet meer direct een verband gelegd wordt met een bepaald lichaam. Maar alles samen, verschillende geesten, die in drie-eenheid blijven leven, dat vind je in de vooroudercultus zeer vaak. Het is ook zo dat bijvoorbeeld in het hindoeïsme het totemisme is blijven bestaan, ook met dat geloof in zielen, ook voor dieren. Ziel in het Sanskriet is atman en dat lijkt heel sterk, heeft ook dezelfde betekenis, op atmen in het Duits of ademen. Dus als de adem eenmaal weg was, was de ziel uit het lichaam getreden. Dus die linken zijn er, we zouden daar heel ver in kunnen gaan, maar alle historische religies zijn kinderen en kleinkinderen van de vooroudercultus.”

– De ideologische reproductie zorgde dus voor de reproductie van de bestaande verhoudingen. Dus ook voor de verhoudingen van onderdrukking en gelijkheid, zoals de positie van de vrouw!

“Voor ik mijn onderzoek begon, dacht ik dat bij stammen van jagers en verzamelaars en in boerenmaatschappijen zonder staat vrouwen altijd onderdrukt waren. Maar wanneer ik verschillende boeken begon te lezen, bleek dat er toch wel een paar uitzonderingen waren, zoals de pygmeeën in Congo en het Afrikaans regenwoud, de Irokezen in Noordoost-Amerika, of de Buid van het eiland Mindoro op de Filippijnen. Daar was de positie van de vrouw bijna gelijk met die van de man. Maar als je over heel veel volkeren leest, kun je ook zien dat in de eerste plaats de bestaande verhoudingen gereproduceerd worden, ideologisch gereproduceerd. Dus als de vrouw onderdrukt wordt, bijvoorbeeld bij de Baruya in Papoea-Nieuw-Guinea, dan heeft men een zeer uitgebreid systeem om die ideologie van onderdrukking te reproduceren. Ik heb er ook uit afgeleid dat, eerst en vooral, verandering mogelijk is, zoals we in het Westen gezien hebben. Dus de ideologie over de positie van de vrouw en het belang van de vrouw is hier de afgelopen veertig à vijftig jaar, in feite veel langer, maar voornamelijk de laatste veertig à vijftig jaar sterk veranderd, ten goede veranderd. Er kan vandaag nog geen volledige gelijkheid zijn, maar we kunnen wel vaststellen dat er geen achteruitgang is maar vooruitgang. Maar die posities zijn volgens mij nooit definitief verworven. De positie van de vrouw kan op bepaalde plaatsen vooruitgaan, maar kan ook op bepaalde plaatsen achteruitgaan. Ik denk dat je daaruit moet afleiden, en dat je dat kunt doortrekken naar de sociale strijd, ook bijvoorbeeld wat men denkt over homoseksuelen, over minderheden en dergelijke meer: de strijd zal, waarschijnlijk, nooit definitief gestreden zijn, maar elke generatie zal altijd opnieuw moeten vechten voor meer gelijkheid tussen alle mensen.”

Tot zover Marc Vermeersch. Zijn boek “Om zich te reproduceren moet de mens zich ook ideologisch reproduceren. Menselijke ideologie als factor van menselijke reproductie” is een uitgave van P&P én is te koop in de goede boekhandel.

Hoe een boek bestellen?

Het boek van het doctoraat  ‘Om zich te reproduceren moet de mens zich ook ideologisch reproduceren. Menselijke ideologie als factor van menselijke reproductieHet boek kan in de boekhandel bekomen worden voor de 25€. Het kan ook bekomen worden door: 25€ +  5€ verzendkosten = 30€ te storten op rekening: België: 290-0239865-05 NL, rest van Europa : BNP Paribas Fortis IBAN nr.: BE96 2900 2398 6505 Vermelden: Doctoraat

Advertisements

Over marc vermeersch

Sedert 2002 werk ik aan een "geschiedenis van de mens". In 2008 verschenen twee boeken over jagers en verzamelaars. in 2012 verscheen het boek van mijn doctoraat. Boek 3 over het ontstaan van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië verscheen in oktober 2014. De volgende jaren werk ik aan Boek 4 over landbouw en veeteelt in China, Amerika en Nieuw-Guinea.
Dit bericht werd geplaatst in doctoraat, ideologie, ideologische reproductie en getagged met , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s