Göbekli Tepe, de oudste tempels ter wereld (3)

Göbekli Tepe Site 1, bij zonsondergang. Ook vandaag is de site indrukwekkend. 11.000 jaar geleden was dit het grootste gebouwencomplex ter wereld.

Göbekli Tepe Site 1, bij zonsondergang. Ook vandaag is de site indrukwekkend. 11.000 jaar geleden was dit het grootste gebouwencomplex ter wereld.

T-pilaar met de afbeelding van een vos, een toetemdier in Göbekli Tepe Site 2

T-pilaar met de afbeelding van een vos, een toetemdier in Göbekli Tepe Site


Zeer goed georganiseerde vaklui, specialisten en bouwmeesters
Waarom vatten jagers en verzamelaars de bouw van een tot dan toe ongezien complex aan? Waarom waren ze bereid om er veel voor op te offeren? Om een bouwwerk als Göbekli Tepe te kunnen bouwen moesten ze zeer goed georganiseerd en gedisciplineerd geweest zijn. Voedselvoorziening was een dagelijkse opdracht. De bouwers werden waarschijnlijk door andere jagers bevoorraad. Een dergelijk ambitieus project vroeg ook om een of meerdere bouwmeesters die de plannen en de werkplanning van het heiligdom op zijn minst in hun hoofd hadden, die theoretische kennis hadden van afmetingen, verhoudingen en alles wat bij een langdurig groots bouwproject kwam kijken Zij moesten een minimum aan specialisten hebben die de praktische arbeid konden leiden: het uithakken van de pilaren, het verplaatsen tot aan de tempels, het uithakken van de reliëfs enzovoort. De bevolkingsdichtheid rond Göbekli Tepe moet aanzienlijk genoeg geweest zijn om voldoende bouwers bijeen te brengen die de arbeid voor de kunstwerken konden leveren. Er waren waarschijnlijk ook leiders en/of managers nodig die het geheel overzagen, de leden van de clans, van de gemeenschap motiveerden. Aangezien het waarschijnlijk in de eerste plaats een religieuze onderneming was zullen de priesters/sjamanen van die gemeenschap voor die motivatie gezorgd hebben.

De eigenschappen die nodig waren om dergelijke werken uit te voeren kunnen niet plots opgedoken zijn in de maatschappij van epipaleolithische jagers en verzamelaars in het 10de millennium VOT. Zij moeten op zijn minst andere projecten ondernomen hebben die ook leiding, organisatie en planning vroegen zoals in Karahan Tepe.

Een grote bevolkingsconcentratie was waarschijnlijk ook een omstandigheid die naar de  landbouw stuwde. Deze mensen bewezen door de bouw van dit kunstwerk dat ze in staat waren lang vooruit te plannen en doelmatig te werken. Een dergelijke maatschappij was in belangrijke mate ideologisch klaar voor de eisen van een landbouwmaatschappij.

T-pilaar met verschillende totemdieren: waaronder kraanvogels en een schorpioen in Göbekli Tepe Site 3

T-pilaar met verschillende totemdieren: waaronder kraanvogels en een schorpioen in Göbekli Tepe Site 3

Göbekli Tepe getuigt van een graad van organisatie die tot dan nog toe niet gezien werd bij jagers en verzamelaars. Dat zij – met naar schatting een absoluut minimum van vijfhonderd mensen – zo veel werk leverden om deze heilige plaats tot stand te brengen en de aard van de site zelf wijst op grote continuïteit tussen het religieus leven van jagers en verzamelaars en de daarna opkomende landbouwmaatschappijen. Göbekli Tepe was tot aan zijn ontdekking een niet vermoede schakel tussen beide types samenlevingen.[1] Waarschijnlijk werkten meerdere dorpen of clans uit een zeer ruime omgeving samen aan de tempels. Dit wordt bevestigd door de vondst van een grote verscheidenheid aan types pijlpunten die op de site werden teruggevonden.

Doel, nut en betekenis van de tempels
In een heiligdom werden normaal rituelen uitgevoerd en waarschijnlijk jaarlijkse of seizoensbijeenkomsten van alle totems en clans van de ruime omgeving te houden. Het is ook mogelijk dat men er jongeren van verschillende totems initieerde.

Armen en abstracte symbolen op een pilaar. Göbekli Tepe Site 5

Armen en abstracte symbolen op een pilaar. Göbekli Tepe Site 5

Een mogelijke verklaring
Geen enkele onderzoeker twijfelt eraan dat de gebouwen van Göbekli Tepe een religieuze betekenis hadden. Religie is het geloof in bovennatuurlijke entiteiten. Voor een complete verklaring verwijs ik naar het te verschijnen boek. Göbekli Tepe was waarschijnlijk het heiligdom waar verschillende totemistische clans samen kwamen om aan de voorouders te vragen (of te bidden) dat ze een goede jacht zou hebben, veel plantaardig voedsel. Slangen werden afgebeeld op pilaren in Göbekli Tepe. Het waren waarschijnlijk symbolen voor totemgroepen en/of clans. De kans is groot dat de slang als symbool bleef bestaan van Göbekli Tepe (vanaf 9750 VOT) over de Ubaidcultuur (5000 – 4000 VOT) tot in de Genesis (Oud Testament) waar de slang Eva liet in de appel bijten.

Göbekli Tepe slangen uitgehakt in een pilaar

Göbekli Tepe slangen uitgehakt in een pilaar

Totemdieren waren symbolen voor een groep mensen (al dan niet transversale organisaties) die elkaar wederzijdse steun verschuldigd waren in moeilijke tijden, een soort sociale zekerheid. Zij kunnen er ook de jongeren opgeleid en ingewijd hebben in de geheimen van de clan en/of totem. Op de site komen voornamelijk dieren voor als symbolen maar niet uitsluitend. Er waren ook  abstracte symbolen. Sommige onderzoekers denken dat de T-pilaren symbolen waren voor voorouders. Op sommige pilaren kwamen inderdaad afbeeldingen voor van armen. Een beeld voor een voorouder die een pilaar en de daar op staande totems omarmde?

Kenmerken van de gelovigen in de vooroudercultus waren o.a.:

–     Zij hadden heiligdommen, rituelen en heilige voorwerpen, vaak niet meer dan en met stenen afgezette plaats[2], waar mogelijk vaak grotten.

–     Zij hadden symbolen voor totems, meestal waren dat dieren maar het konden ook planten of abstracte symbolen zijn (b.v de zon of de maan enz.).

–     Totems waren groepen die a.h.w. parallel boven de clans (die samen leefden) georganiseerd waren. Totemleden waren elkaar hulp en ondersteuning verschuldigd. Een jager was lid van een clan die vaakst op verwantschap was gebaseerd én van een totemgroep.

–     Totemgroepen waren vaak geheime genootschappen die hun geheimen hadden. Op het verder vertellen stond niet zelden de doodstraf. Soms hadden totems een geheime taal zoals op Morningtoneiland (Australië).[3]

–     Totems initieerden soms samen hun novicen. Jongeren werden door oudere mannen bijeen gebracht en onderricht in de leer van de voorouders.

Dr. Marc Vermeersch
Marc.Vermeersch@gmail.com

Deze tekst is verder uitgewerkt in:
Marc Vermeersch, De geschiedenis van de mens. Deel II, Landbouw en veeteelt. Boek 3, Het ontstaan van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië (oktober 2014).

[1] Klaus Schmidt, Sie bauten die ersten tempel. Dat räteselhafte Heiligtum des Steinzeitjäger, Verlag C.H.Beck München, 2008, p.92-102.
Steven Mithen, After the Ice. A Global Human History 20,000-5,000 BC. Weidenfeld & Nicolson, London, 2003, p.65-68.
Göbekli Tepe,  http://en.wikipedia.org/wiki/G%C3%B6bekli_Tepe, 20.12.2008.
[2] Marc Vermeersch, 2008 b,
[3] Marc Vermeersch 2008 b, p.370.

Deze tekst is onderdeel van de voorbereiding van:
Marc Vermeersch, De geschiedenis van de mens. Deel II, Landbouwers en veetelers. Boek 3, Het ontstaan en de verspreiding van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië.

Meer lezen over het totemisme en de oorsprong van religie?
Marc Vermeersch, De geschiedenis van de mens.
Deel I, Jagers en verzamelaars. Boek 2, de maatschappij van jagers en verzamelaars, 2008, p.400-438 en vele kortere besprekingen bij verschillende groepen op verschillende continenten.

In de reeks: Göbekli Tepe, de oudste tempels ter wereld
Göbekli Tepe, de oudste tempels ter wereld (1)
Göbekli Tepe, de oudste tempels ter wereld (2)
Göbekli Tepe, de oudste tempels ter wereld (3)

De auteur geeft een lezing over de tempels van Göbekli Tepe en het nog veel oudere heiligdom van de Rhinocerosgrot in Botswana,  70.000 jaar oud. Daar werd een ander totemdier, de python vereerd, de pythoncultus. De python was in sub-Saharaans Afrika een op vele plaatsen vereerd totemdier. Mail naar: Marc.Vermeersch@gmail.com
Andere blogs over esthetisch gevoel en kunst
Ophidische  vrouwenbeeldjes in de Ubaidcultuur, 5000-4000 VOT 
(waar de slang een rol speelt)
Kunst Olduvai 1,74 M BP, de bavianenkop
De oorsprong van esthetisch gevoel en kunst.
Schelpen en pluimen, nieuwe kunstobjecten van neanderthalers 
De oudste door de mens bewerkte beeldjes
Het oudste liefdesbeeldje ter wereld.
Een virtueel bezoek aan de grot van Lascaux

Chauvet, grottenkunst in Europa tot 32.410 jaar oud
Der Löwenmensch, het oudst bekende beeldje met een combinatie mens-dier
Het oudste Europees Venusbeeldje uit de Hohle Felsgrot (D)
Schelpen en pluimen, nieuwe kunstobjecten van neanderthalers
De oudste juwelen ter wereld
Nerja, oudste grottenkunst in Europa, meer dan 40.000 jaar oud
Vela Spila (Kroatië), keramiek 17.500 jaar geleden
Kunst. De denker en de zittende vrouw.
De Kalahari 70.000 jaar geleden: religie, totem, kunst en een python (a) de neushoorngrot
De Kalahari 70.000 jaar geleden (b) de neushoorngrot de interpretatie

Over marc vermeersch

Sedert 2002 werk ik aan een "geschiedenis van de mens". In 2008 verschenen twee boeken over jagers en verzamelaars. in 2012 verscheen het boek van mijn doctoraat. Boek 3 over het ontstaan van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië verscheen in oktober 2014. De volgende jaren werk ik aan Boek 4 over landbouw en veeteelt in China, Amerika en Nieuw-Guinea.
Dit bericht werd geplaatst in functie van religie, Göbekli Tepe, godsdienst, heilige plaats / tempel, ideologie, oudste tempels, religie, Totemism, Totemisme, vooroudercultus, Zuidwest-Azië en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s