De uitvinding van het wiel en de verspreiding van Indo-Europese talen

stamboom vroege Indo-Europese talen

stamboom vroege Indo-Europese talen en verspreiding.

In zijn magistraal werk, The Horse, the Wheel, and Language[1], maakte David Anthony een synthese van het ontstaan van de Indo-Europese taalgroep, de domesticatie van het paard, de uitvinding van het wiel en de wagen. In een recent artikel met Don Ringe[2] wordt nieuw onderzoek verwerkt. Een deel daarvan gaat over de verspreiding van het woord wiel in Indo-Europese talen. Daarbij speelt de discussie die sedert tientallen jaren aan de gang is: ’ontstond Indo-Europees  in de Pontisch-Kaspische steppe ten noorden van de Zwarte Zee of in Anatolië waar landbouw en veeteelt[3] ontstonden?’ een grote rol.

Anatolische talen, de oudste afsplitsing van proto-Indo-Europees

Anatolische talen, de oudste afsplitsing van proto-Indo-Europees

De uitvinding van de wagen was een zeer grote technische vooruitgang voor de mensheid, qua complexiteit vergelijkbaar met de uitvinding van boog en pijl maar veel belangrijker vanwege de verhoogde productiviteit die er uit voortkwam. Het was mee de basis  voor de verspreiding van Indo-Europese talen, de grootste taalgroep vandaag. Voor beide uitvindingen is waar dat de uitvinders geen voorbeeld hadden en het nut op voorhand waarschijnlijk niet konden bedenken. De wagen vraagt aan de uitvinders een visie die verschillende elementen combineert: het wiel, de as en het platform er boven.

disselboom, thill in het Engels

disselboom, thill in het Engels

Dat er een woord is voor as in laat proto-Indo-Europees (PIE), na 4000-3500 VOT, is een bewijs dat er toen wagens bestonden. Het late PIE-woord voor as, kon gemakkelijk gereconstrueerd worden als *h2eks-. Alle woorden die er binnen de Indo-Europese talen van afgeleid werden (de cognaten) behielden de basisvorm. Zoals in het Iraans, de Balto-Slavische talen, het oude Grieks en Sanskriet.

Er zijn twee PIE-woorden voor wiel, IE *Hrot-ó-s,- en *kwé-kwl-o-s; één voor as, *h2eks; één voor disselboom *h2/3éyH-os: en een werkwoord voor vervoeren met een vehikel, *wégh-e-ti.

Eén van beide woorden voor wiel komt voor in het Tochaars[4]. Wagens waren m.a.w. bekend in het PIE na de afsplitsing van Anatolisch.

Het Anatolisch kent, van de vijf hiervoor vermelde woorden, enkel een woord voor disselboom, een lang stuk hout waarmee een ploeg of slede getrokken werd, voor het wiel was uitgevonden. Anatolisch zou m.a.w. daarvoor kunnen gescheiden zijn van PIE. Dat is consistent met ander bewijs voor archaïsche Anatolische woorden.

De gereconstrueerde  proto-Indo-Europese woordenschat heeft veel woorden die bij herders horen. Woorden voor wol, paarden, vee, melkproducten. Paarden die in de steppe gedomesticeerd werden voor 3500 VOT speelden een belangrijke rol in Indo-Europese rituelen van bijna elke tak van Indo-Europees. Paarden werden in Anatolië uit de steppe ingevoerd. De uitvinding van het wiel en de wagen zou de economie van de steppes na 3500 VOT transformeren en een nieuwe vorm van een zeer mobiel pastoralisme doen ontstaan dat de basis zou vormen voor de verspreiding van Indo-Europese talen.

Dr. Marc Vermeersch, marc.vermeersch@gmail.com

Nieuw boek: Het ontstaan van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië,
zie http://www.geschied.be

[1] Anthony DW. 2007. The Horse, the Wheel, and Language. Princeton, NJ: Princeton Univ. Press

[2] David W. Anthony and Don Ringe, The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives, Annual Review of Linguistics, 2015, N°1, p.199-219.

[3] Marc Vermeersch, Deel II. Landbouwers en veetelers, Boek 3, Het ontstaan van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië. 450 blz., 2014.

[4] Het Tochaars is een dode taal die oorspronkelijk gesproken werd door de bewoners in de Turpanlaagte en het Tarimbekken in Centraal-Azië, in de tegenwoordige Chinese provincie Sinkiang. De taal behoort tot de Indo-Europese talen, specifieker de Kentum-talen.

Advertenties

Over marc vermeersch

Sedert 2002 werk ik aan een "geschiedenis van de mens". In 2008 verschenen twee boeken over jagers en verzamelaars. in 2012 verscheen het boek van mijn doctoraat. Boek 3 over het ontstaan van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië verscheen in oktober 2014. De volgende jaren werk ik aan Boek 4 over landbouw en veeteelt in China, Amerika en Nieuw-Guinea.
Dit bericht werd geplaatst in Indo-Europees, taal en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

2 reacties op De uitvinding van het wiel en de verspreiding van Indo-Europese talen

  1. Hans zegt:

    Marc,

    Het wiel is iets aparts: zg. nog niet uitgevonden op het Amerikaanse continent tegen (onze) 15de eeuw… grote blokken stenen die op rollende boomstammen worden verplaatst moeten toch aanleiding gegeven hebben tot enig denkwerk over de vorm van de doorsnede van die stammen… met alle ge’volgen van dien?

    Het vuur hadden ze overal, maar dat kan uit de hemel gevallen zijn (bliksem) of uit de aarde opgeborreld.

    Maar hoe zit het met de metallurgie? Op alle continenten werden metalen voorwerpen (vooral wapens! maar ook sieraden en gebruiksvoorwerpen) gemaakt, maar met hoeveel tijdsverschil? Is er een volgorde te bepalen? Een verspreidingspatroon? Hebben volkeren elkaar beïnvloedt?

    Weet jij hier iets over?

    Het is wel een boeiende reeks waar je aan bezig bent 😉

    Hans

  2. Hans,
    het wagenwiel was in Amerika voor 1492 niet uitgevonden maar er bestond in Midden-Amerika wel een wieltje voor speelgoed.
    De boomstammen die je vermeld zijn zeker een interessante invalshoek. Indien men bijvoorbeeld regelmatig een slede (waarop gewichten) trok over boomstammen dan zouden die kunnen een spoor gemaakt hebben in het hout. De sprong naar het wiel is dan nog groot maar een door slijtage doorgesleten boomstam zou aan de linker- of de rechterkant een rond schijf kunnen geleverd hebben. Dit werd enkele jaren geleden voorgesteld in EOS. De kans is wel groot dat men eerder dunne boomstammen zal gebruikt hebben omdat ze gemakkelijker manipuleerbaar zijn. Dan zou het resultaat eerder een kleine schijf geweest zijn waardoor de gedachtesprong naar een wiel zeer groot blijft. De kans is groot is dat het wiel tussen de Oekraïne en Centraal-Azië is uitgevonden en dat de as kort na het wiel werd uitgevonden. (Dit zal uitgebreid besproken worden aan het einde van Boek 4 of het begin van Boek 5)
    Metallurgie werd eerst uitgevonden in de Balkan (Boek 3, p.306-309) waar eerst koper en dan brons werden gesmolten. Brons was er een gelukkig toeval omdat bepaalde ertsen in de Balkan de juiste legering hadden. Brons smelten ging er na deze eerste fase opnieuw verloren. Metallurgie zou iets later zeer belangrijk worden in Anatolië en nog later in de Kaukasus.
    In Amerika hadden de inwoners op meerdere plaatsen goud bewerkt. Dat was gemakkelijk want het kon zonder smelten. Goud is een zacht metaal. Koper kon men ook koud bewerken. Het werd tot platen geslagen en over een groot deel van het continent verhandeld, tot in het noordwesten.
    Marc

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s