Totemisme (2) De beer als totemdier. Verering van de beer (2 A)

Berin en drie jongen

Berin en drie jongen

De mens leefde gedurende 2,4, misschien 2,8 miljoen jaar, als jager en verzamelaar. In zijn ontwikkeling verwierf hij onder andere gesproken taal en de mogelijkheid om symbolisch te denken. Een culturele ontwikkeling was religie, de vooroudercultus. De mens dacht dat de ziel van de voorouders na hun fysieke dood bleef leven in een betere wereld waar ze waakten over hun nakomelingen.

Beer Whittlesea Strawbear 1909

Beer Whittlesea Strawbear 1909

Voor de jacht hielden jagers jachtrituelen, dit zijn concentratie- en motivatierituelen, met als doel de jacht tot een goed einde te brengen. Jagers vereenzelvigden zich vaak met het dier waarop ze zouden jagen. Het gebeurde dat ze zich bij een voorbereidend ritueel vermomden met de huid van een prooidier. De vereenzelviging bestond er ook in dat ze zich inleefden in de gewoontes van het dier, een vorm van concentratie die de kans op een vangst vergrootte. Uit die vereenzelviging van de jager met dieren, kan het totemisme ontstaan zijn, want van vereenzelviging met naar geloof dat mens en totemdier dezelfde essentie, dezelfde ziel hadden, was maar een kleine stap. De mens was ook door natuurlijke selectie geëvolueerd tot een soort die in zeer hoge mate gespecialiseerd was om met andere mensen om te gaan. ‘Theory of Mind’[1] is daar een voorbeeld van. Dat mensen vanuit hun wezen dieren zagen als verwanten en allerlei ideeën en praktijken hadden die ze onderling hadden moet niet verwonderen. Wij schrijven onze huisdieren vaak menselijke intenties toe, we praten er mee en veel mensen zijn er van overtuigd dan hun huisdier hen verstaat als ware het een mens.

Beer Grot Chauvet altaar voor beer? ca. 30.000 jaar oud

Beer Grot Chauvet altaar voor beer? ca. 30.000 jaar oud

Totems waren meestal, maar niet uitsluitend, dieren. Het konden ook bomen, planten en objecten zijn. Meerdere mensen verspreid over meerdere groepen hadden hetzelfde totemdier. In een groep die in een bepaald gebied rond trok konden hadden de leden verschillende totemdieren. Mensen met hetzelfde totemdier uit verschillende groepen hadden dezelfde ziel, ze waren elkaar wederzijdse hulp verschuldigd. Ze hadden een speciale band met elkaar, hielden b.v. gemeenschappelijke ceremonies voor hun totemdier. Totemdieren konden, naargelang de cultuur, geërfd worden van ouders, familieleden of zelf gekozen worden.

Tekening van een beer in de grot Chauvet

Tekening van een beer in de grot Chauvet

In vele gevallen werd het totemdier ook het symbool voor de voorouder(s) van een groep verwanten en/of van een clan. Als men dan zijn totemdier vereerde, vereerde men tegelijk zijn voorouder(s).

Recent kostuum van een beer. Tot voor kort bestaande overblijfselen van het totemisme.

Recent kostuum van een beer. Tot voor kort bestaande overblijfselen van het totemisme.

Het totemdier de beer
Het vereren van beren kwam voor in het noorden van Eurazië en in Amerika bij de Saami, Nivchen (een volk in Siberië), Aino, de Basken, de Finnen enz. Een aantal bovennatuurlijke entiteiten van de Kelten waren ook geassocieerd met de beer. Bij de Daciërs, Thraciërs (waaronder de Geten) en Aino was er een jaarlijks dansfestival voor de beer. De beer werd bij deze volkeren vaak uitgebeeld.

Recent kostuum van een beer. Tot voor kort bestaande overblijfselen van het totemisme.

Recent kostuum van een beer. Tot voor kort bestaande overblijfselen van het totemisme.

De Nivchen

De Nivchen namen een beer gevangen die ze gedurende jaren achter een afsluiting hielden. De vrouwen gaven hem voedsel en behandelden hem als een kind. De beer werd beschouwd als een heilige vertegenwoordiger van de voorouders van de Nivchen. Tijdens het festival van de beer werd hij gekleed in een speciaal ceremonieel kostuum en werd hij een banket aangeboden zodat de voorouders welwillend zouden zijn voor de Nivchen. Na het banket werd de beer gedood en opgegeten in een uitgebreide religieuze ceremonie. Het festival werd georganiseerd als ware de beer een verwant van de Nivchen. De geest van de beer keerde gelukkig terug bij de geesten van de berg en beloonde de Nivchen met bossen vol wild. Het festival werd georganiseerd door verschillende clans. Clans die vrouwen hadden afgestaan versterkten er de banden met clans die vrouwen hadden gekregen. Dit festival werd verboden in de Sovjet- Unie.

De Finnen

de Finnen geloofden dat de beer van de sterren kwam en dat hij de mogelijkheid had om te reïncarneren. Na een succesvolle berenjacht werd een ceremonie gehouden ter ere van de gedode beer. Het doel was de beer te sussen en zijn ziel ervan te overtuigen dat ze gerespecteerd werd door de mensen. Sommige liedjes hadden als bedoeling om de beer te overtuigen dat hij niet gedood was door de jagers maar dat hij door zijn onvoorzichtigheid verongelukt was. Men probeerde de ziel van de beer goed te stemmen zodat hij terug in het woud zou willen reïncarneren. Na het opeten van het berenvlees werden de botten begraven en de schedel, waarvan men dacht dat de ziel van de beer erin huisde, werd hoog op de takken van een oude den een boom geplaatst, op de ‘schedel-den’.

De Aino van Japan

Rechts een Ainoman en -vrouw met een toerist en een beertje. Opgevoed als een kind zou het later toch geofferd worden.

Rechts een Ainoman en -vrouw met een toerist en een beertje. Opgevoed als een kind zou het later toch geofferd worden.


Bij de Aino was de beer het hoofd van de geesten. Als een geest naar de aarde kwam vermomde hij zich als een dier. De Aino aten berenvlees want ze geloofden dat de vermomming in een dier, zijn vacht en zijn vlees, een geschenk van de geesten was aan de mens. Zij hadden net als de Nivchen een festival voor de beer waar ze een beer zouden offeren en opeten. De geest van die beer werd met respect bejegend. De beer die geofferd werd was meestal zeer jong gevangen genomen en door hen gekweekt. Hij kreeg menselijk voedsel, toegediend op een houten plateau en beter behandeld dan Ainokinderen omdat men geloofde dat hij een geest was. Als zij nog geen tanden had, een vrouw hem melk geven. Als de beer twee à drie jaar oud was werd hij geofferd.

De Nivchen, de Haida van Noord-Amerika, en vele andere volkeren van Centraal-Azië beschouwen de moederbeer als hun voorouder.²

Totemdieren werden oorspronkelijk ook gegeten

Interessant is dat we hierboven drie gevallen hebben van totemdieren die opgegeten werden. Het is een voorbeeld van mijn hypothese dat het totemisme uit de jacht voortkwam en zijn basis had in:

  1. De inleving in de psyche van het prooidier. De concentratie, eventueel camouflage, ald voorbereiding op de jacht werden gedaan door jagers die al het geloof in de ziel hadden.
  2. Van daar was het maar een kleine stap naar de vereenzelviging van de ziel van de mens met het toekennen van een (zelfde) ziel aan dieren waarvan het vlees nog gegeten werd. Echt verwonderen moet dat niet. Veel groepen aten ook mensenvlees van verwanten (en niet-verwanten).
  3. Een verandering van eten van totemdieren naar niet-totemdieren was niet speciaal in een maatschappij waar vele taboes bestonden en er één bijkwam: men eet zichzelf niet op.

Dr. Marc Vermeersch, Marc.Vermeersch@gmail.com
tweede deel van deze blog

[1] “Theory of mind is het vermogen om mentale staten – overtuigingen, intenties, wensen,zich voordoen als, kennis, enzovoort – toe te kennen aan zichzelf en anderen, om te begrijpen dat anderen overtuigingen, wensen en intenties hebben die verschillen van de eigen overtuigingen enzovoort.” Premack, D. G. & Woodruff, G., Does the chimpanzee have a theory of mind? Behavioral and Brain Sciences, 1, 1978, p.515-526.

In boek 2, de maatschappij van jagers en verzamelaars wordt het totemisme uitgebreid besproken. Zie http://www.geschied.be

Advertisements

Over marc vermeersch

Sedert 2002 werk ik aan een "geschiedenis van de mens". In 2008 verschenen twee boeken over jagers en verzamelaars. in 2012 verscheen het boek van mijn doctoraat. Boek 3 over het ontstaan van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië verscheen in oktober 2014. De volgende jaren werk ik aan Boek 4 over landbouw en veeteelt in China, Amerika en Nieuw-Guinea.
Dit bericht werd geplaatst in Aino, de beer, Finnen, Nivchen, totem beer, totemdieren eten, Totemism en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s