Totemisme (2) De beer als totemdier. Verering van de beer (2 B)

Haida totempaal waar de beer als totemdier uitgebeeld is

Haida totempaal waar de beer als totemdier uitgebeeld is

De beer als totemdier bij de Basken

De genen van de Basken zijn voornamelijk afkomstig van paleolithische (tot 12.000 jaar geleden) en mesolithische (12.000 – 7.000 VOT) jagers. Bij de Basken is een geloof blijven bestaan dat typisch is voor jagers en verzamelaars. Petiri Prébende, de laatste Baskische berenjager, zei in 1986: “Basken geloofden dat mensen afstamden van beren (…) Wij waren geschapen door de beer.”

Een verhaal, ‘de zoon van de beer’, vertelt dat deze, Kleine Beer, half mens en half beer was. Nadat hij de grot van de Grote Beer heeft verlaten neemt hij een vergelijkbare rol op met die van een sjamaan. Hij treedt op als een tussenpersoon tussen mensen en beren. Hij verwerft vier geesten van dieren-bewaarders (vergelijk met engelbewaarder): de bergleeuw, de hond, een arend en een mier en de eigenschap om tussen deze van gedaante te veranderen. Hij ontmoet ook een Grijze Merrie die ook een dierenbewaarder zal worden.

Cultus van de beer, een behandeling als waren beren mensen

Mensen werden wereldwijd, door verschillende mensentypes (Heidelbergensis, neanderthalers, Sapiens) begraven en met rode oker bestrooid. Dat deed men ook met beren, een voorbeeld van het geloof dat mensen en beren (of andere dieren) dezelfde ziel hadden, dat beren voorouders waren van de mens.

“Red ochre traces on several fossil bear remains [mainly of the head and paw regions] in Belgian caves [were] applied purposely by prehistoric people. […] This parallels the ethnographic evidence since in many circumpolar societies, the bear head/skull and paws were colored with red or black marks during bear rituals, and it was the skull, in particular that was disposed of at a sacred location.”(Germonpré and Hämäläinen 2007, p. 20).

Sterrenbeelden: de Grote en de Kleine Beer

Dat twee sterrenbeelden, de Grote en de Kleine Beer, de naam kregen van een totemdier moet niet verwonderen. Het totemisme, een cultuurelement ontwikkeld door jagers en verzamelaars, was de inspiratiebron voor veel zaken die tot vandaag zijn blijven bestaan, bijvoorbeeld de dierenriemen. De kans is groot dat zij de inspiratie waren van Griekse mythologie in verband met de beer. “Callisto, een van de vriendinnen van Artemis, verloor haar maagdelijkheid aan Zeus die zich had vermomd als Artemis. Ze kreeg een kind en noemde hem Arcas. De woedende Hera veranderde Callisto in een beer. De zoon van Callisto, Arcas, doodde zijn moeder bijna toen hij aan het jagen was maar Zeus hield hem tegen en plaatste hen beiden aan de sterrenhemel als de Grote Beer en Kleine Beer. Hera, de vrouw van Zeus, was er niet blij mee dat Callisto en Arcas aan de hemel werden geplaatst dus vroeg ze Tethys om hulp. Tethys, een watergodin, vervloekte de beide sterrenbeelden om voor altijd om de hemelpool te draaien en nooit onder de horizon te verdwijnen. Een ander verhaal vertelt dat de Grote en de Kleine beer Ida en Adrasteia zijn, de twee nimfen die Zeus in zijn jeugd voedden op de berg Ida en als dank daarvoor aan het firmament zijn geplaatst.”[1]

Overeenkomst tussen Pyrenees-Baskische en circumpolaire geloofspunten over beren

  • Beren zijn voorouders of verwanten van mensen
  • Beren verstaan menselijke taal, waar ze zich ook bevinden, de motivatie voor taalkundige taboes (zaken die niet mogen uitgesproken worden
  • Beren zijn mensen met een vacht; mensen zijn beren zonder vacht
  • Beren en sommige mensen hebben het vermogen om van vorm/gedaante te veranderen
  • Mensen voeden berenjongen op
  • De beer wordt beschouwd als de bewaker, de meester of eigenaar van de andere dieren
  • Van de beer wordt gezegd dat hij de zielen van alle schepsels in de herfst in zijn buik vergaart (denk aan de winterslaap) en ze weer vrijlaat in de lente en ze dan weer met vlees aankleedt
  • Verhalen van vrouwen die huwen met een beer en nakomelingen hebben die half beer en half mens zijn
  • De beer heeft helende krachten
  • Pan-Europees: mensen verkleden zich als beer en brengen ‘geluk’-bezoeken die de gezondheid en het welzijn van de bezochten waarborgt. Een traditie die tot in de 20ste eeuw ook met een levende beer werd gedaan. Circumpolair: sjamanen verkleden zich als beren.

Cultuur heeft soms een zeer lang leven

Het is zonder meer verbazingwekkend dat cultuur die afkomstig is van jagers en verzamelaars tot vandaag is blijven bestaan.

De vele culturele sporen en gelijkenissen wijzen er op dat de beer in de grote Euraziatische vlakte van Brittannië tot aan de Stille Oceaan bij veel volkeren een totemdier was, net als b.v. de wolf.

De totem van de beer bij de Haida in Canada

Aan het einde van de ijstijd trok een nieuwe groep mensen van Siberië naar Amerika. Ze spraken een taal die de basis zou vormen van de Na-Dene taalgroep, één van de drie grote taalgroepen in Amerika. Hun afstammelingen zouden Alaska, de westkust van Canada en de noordoostelijke kust van de VSA bevolken. Het moet niet verwonderen dat een onderdeel van de grote Euraziatische cultuur in Amerika bleef bestaan. Dat was het geval met de totem van de beer bij meerdere indiaanse stammen waaronder de Haida, die leefden op de grens tussen Alaska en Canada. De beer was er de beschermer van het dierenrijk, het machtigste dier, gekend als de ‘oudere verwant’, met veel menselijke kwaliteiten. Dat belette de Haida niet om beren te doden. Er was een legende dat de dochter van een chef verliefd werd en huwde met een chef die de neef was van de Grote Beer Chef. Ze beviel van twee berenwelpen en werd bekend als de Berenmoeder. Dit was het begin van een nauwe relatie, verwantschap, tussen mensen en beren.

Totempalen

De Haida hadden een totempaal van 11,36 m hoog die achteraan was uitgehold om ze gemakkelijk te kunnen transporteren voor ze in het dorp aan de voorkant bewerkt werd. Totempalen werden gekerfd om een familieclan te vertegenwoordigen. Ze moesten het prestige van de clan met zijn verwezenlijkingen, avonturen verhalen, rechten en privileges uitbeelden samen met de symbolen en de voorouders van de clan.

Dr. Marc Vermeersch, Marc.Vermeersch@gmail.com
eerste deel van deze blog
Voor een wezenlijk inzicht in het totemisme; het verband met de jacht en het verband met de vooroudercultus. Zie:
Marc Vermeersch, de maatschappij van jagers en verzamelaars.
Deel I, Boek 2 in de reeks ‘geschiedenis van de mens.

Compendie van dieren als dragers van cultuur. I. Zoogdieren.

Compendie van dieren als dragers van cultuur. I. Zoogdieren.

Meer over beren

Wie (veel) meer wil weten over beren in fabels, heraldiek, kunst, legenden, magie enz. kan terecht in het boek ‘Compendium van dieren als dragers van cultuur. Deel 1 Zoogdieren’, Mens & Cultuur Uitgevers, 2012.

Daar bespreken Prof. Marcel De Cleene en Jean-Pierre De Keersmaeker op p. 83-107 de beer. Komen o.a. aan bod:

  • De beren in rituelen, mythologie en devotie, b.v. in de bijbel (OT).
  • Hoe de kerk de beer demoniseerde in strijd met het geloof van de Germanen en de rol van de beer in legenden en sagen
  • De beer bij Kelten en Germanen
  • Bertje de beer, op de Poortersloge in Brugge
  • Bij de Oude Grieken
  • In de arctische en subarctische streken, beren en sjamanen.
  • In Noord-Amerika
  • Bij Fins-Oegrische volkeren
  • In Siberië
  • In het Taoïsme en andere Chinese religies
  • Bij de Aino
  • De beer in de symboliek
  • De beer als embleem
  • De beer in de kunst
  • Symbool van vraatzucht
  • Symbool van het kwade, het zondige en het duivelse
  • Symbool van Maria’s Onbevlekte Ontvangenis
  • Symbool van wellust
  • De beer in magie en volksgeloof
  • De beer in legenden, sagen en volksverhalen
  • De beer in de volksgeneeskunde
  • De beer in historische dierenboeken
  • De beer in de taal (van waar komt de uitdrukking ‘ongelikte beer’?)
  • De beer in dromen
    Met uitgebreide bibliografie.

Andere vermelding van de beer 

The Hebrew Bible includes metaphoric depictions of God as a mother bear, fiercely protecting her cubs. Hosea 13:8 (KJV) “I will meet them as a bear that is bereaved of her whelps, and will rend the caul of their heart, and there will I devour them like a lion: the wild beast shall tear them.”

“Ik zal hen tegemoet treden als een beer van wie de welpen geroofd zijn en zal het membraan (?) van hun hart scheuren en het opeten als een leeuw; het wilde beest zal hen verscheuren.”  

Nu nog eens Reinaard de vos herlezen. Zou dit ook een overblijfsel zijn van het totemisme, toen de dieren nog konden spreken en ze een zeer menselijk karakter hadden?

Bronnen voor de twee blogs over de beer als totemdier

Germonpré, M. and R. Hämäläinen, 2007. ‘Fossil Bear Bones in the Belgian Upper Paleolithic: The Possibility of a Proto Bear-Ceremonialism.’ Arctic Anthropology 44(2): 1-30.

Roslyn M. Frank (Department of Spanish and Portuguese, University of Iowa), Fabio Silva (Institute of Archaeology, University College London), European Folklore in the longue durée: Palaeolithic Continuity and the European ursine genealogy, A presentation at the Folklore & Archaeology Conference, University College London, October 13-14, 2012.

Frank, R.M. 1996. Hunting the European sky bears: When bears ruled the earth and guarded the gate of heaven. In: V. Koleva and D. Kolev (eds.), Astronomical Traditions in Past Cultures. Sofia: Institute of Astronomy, Bulgarian Academy of Sciences, and National Astronomical Observatory Rozhen, pp. 116-142.

Bear worship, http://en.wikipedia.org/wiki/Bear_worship#cite_note-FOOTNOTEWunn2000-9

Bron over de beer als drager van cultuur

Prof. Marcel De Cleene en Jean-Pierre De Keersmaeker , Compendium van dieren als dragers van cultuur. Deel 1 Zoogdieren, Mens & Cultuur Uitgevers, 2012, 1047 blz.

Een buitengewoon werk!

[1] http://nl.wikipedia.org/wiki/Kleine_Beer_(sterrenbeeld)

Advertisements

Over marc vermeersch

Sedert 2002 werk ik aan een "geschiedenis van de mens". In 2008 verschenen twee boeken over jagers en verzamelaars. in 2012 verscheen het boek van mijn doctoraat. Boek 3 over het ontstaan van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië verscheen in oktober 2014. De volgende jaren werk ik aan Boek 4 over landbouw en veeteelt in China, Amerika en Nieuw-Guinea.
Dit bericht werd geplaatst in de beer, Totemisme en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s