1302, Klassenstrijd in Vlaanderen (9. Weerklank van 1302 in Europa)

De nederlaag van de Fransen had een weerklank in heel Europa. “’Het was een bijna onmogelijke gebeurtenis’, schreef de Florentijnse bankier Giovanni Villani enkele jaren na de slag bij Kortrijk. ’Deze nederlaag haalde de eer, de status en de roem van de oude adel neer, en de dapperheid van de Fransen. De bloem van de ridderschap van de wereld was verslagen en vernederd door haar eigen onderdanen, en door het laagste volk ter wereld: wevers, folders en ander gewone handwerkers en ambachten en neringen; luit hoegenaamd niet ervaren waren in het oorlog voeren; lui die het minachting voor een lage rang door alle naties van de wereld konijnen vol met boter genoemd worden; en die door deze overwinning zo dapper en hoogmoedig werden dat één Vlaming te voet met zijn goedendag het aandurfde te strijden tegen twee Franse ridders te paard‘” Dat laatste was uiteraard overdreven maar het onderlijnt de straffe indruk die 1302 had in Europa.

“Een dergelijke klap tegen het machtigste leger van West-Europa kon niet anders dan de vele vijanden van de koning van Frankrijk in beweging brengen. Veltem vermeldt hoe die van Toloyse (Toulouse, MV) het nieuws uit Vlaanderen vernamen en opstandig werden. Die uitspraak slaat op het graafschap Toulouse en de Languedoc, de gebieden die driekwart eeuw voordien door de Fransen bloedig waren onderworpen en geannexeerd bij de kroon onder het mom van een kruistocht tegen de ketterse Katharen.  (…) Ook in Bordeaux brak korte tijd na Kortrijk een opstand uit tegen de Franse koninklijke ambtenaren die de stad van de Engelse koning al acht jaar regeerden.

Edward I, die nog steeds de handen vol had met de oproerige Schotten, zou van Kortrijk profiteren om een jaar later Bordeaux en Aquitanië weer van Philips af te dwingen. (…) Een half jaar na de Franse nederlaag zag ten slotte ook de Duitse Roomse Koning Albrecht van Oostenrijk de kans schoon om van kant te wisselen en zijn bondgenootschap met de Franse koning in te ruilen voor één met de paus. Die riep prompt de bevolking van de Provence, van het graafschap Bourgondië en van Lotharingen op zich te verzetten tegen de toenemende Franse invloed.” (Verbruggen en Falter, p. 171)

De gevolgen in de rest van de Nederlanden

 “Het is moeilijk de impact van de overwinning van de Vlaamse gemeentenaren bij Kortrijk en de gebeurtenissen die daarop volgden te overschatten. Sociale onrust in de steden bestond ook al in de andere vorstendommen van de Lage Landen, maar kwam na de successen van de Bruggelingen tot een hoogtepunt. In Doornik, een stad die rechtstreeks onder het gezag van de koning stond, was de onrust na de Goede Vrijdag van Brugge zo groot dat het stadsbestuur al contact met Bruggelingen verbood. In het Henegouwse Valenciennes kwam het volk op 24 mei 1302 in opstand, maar de poorters kregen snel weer greep op hun stad en lieten 15 opstandelingen onthoofden. In het hertogdom Brabant vond in de twee jaar na de slag van Kortrijk opstanden plaats in Brussel, Leuven, Zoutleeuw, en ‘s-Hertogenbosch. De ambachten maakte geen sommige van die steden meester van het bestuur, werden weer verdrevenen 1306, maar dwongen zes jaar later van hertog Jan II toch het charter van Kortenberg af, dat hen definitief een plaats bezorgde in het bestuur van het hertogdom. In het prinsbisdom Luik, waar het al enkele jaren onrustig was om A kwamen de ambachten en 1303 in opstand tegen de nieuwe belasting, en kregen ze eveneens een flinke vertegenwoordiging in het stadsbestuur. Ook daar bleef de onrust jaar nadien aanslepen.

In deze tijden, toen dit geschiedde schreef de Antwerpse stadsambtenaar Jan van Boendale enkele tientallen jaren later, ‘gingen al de gewone lieden in alle landen samenzweren en kwamen ze in opstand tegen hun heren, zodat de heren het onderspit moesten delven en de gemeente[1] het bewind voerde, een wonderbaar feit.’ (…) Het patroon zou zich de hele 14de eeuw herhalen, met telkens de steden van het graafschap Vlaanderen in de vuurlijn. Uiteindelijk verwierven de steden in heel de Lage Landen een vaste plaats in de politieke besluitvorming van hun vorstendommen.”(…)

“Het voorbeeld van Vlaanderen bracht een volksbeweging aan de gang in andere vorstendommen. Handwerkslieden in het Luikse en in Brabant werden toegelaten tot overheidsambten in 1303. Maar de patriciërs, die daar machtiger bleven dan in Vlaanderen, gingen hiertegen in en werden pas voorgoed verdreven uit het bestuur van Luik in 1384, of dat van Sint-Truiden in 1393, na een langdurige strijd. Zij moesten uiteindelijk de macht delen met het gewone volk in de andere steden in het Luikse (Hoei in 1342, Dinant in 1348) en Brabant (Leuven in 1378, Brussel in 1421 en Antwerpen in 1435). De volkspartij de macht in Utrecht in 1304 en kreeg een aandeel in het bestuur van Dordrecht in 1367. In de andere Nederlandse steden was de nijverheid niet krachtig genoeg vertegenwoordigd om op deze manier voor haar belangen op te komen of zelfs een politieke erkenning te verwerven.” (Verbruggen en Falter, p. 176-177)

Niet het einde

Na 1302 zou de strijd niet eindigen. Filips de Schone zou in 1304 opnieuw met een leger oprukken en in een veldslag in bij de Pevelenberg op 18 augustus 1304er opnieuw niet in slagen de Vlamingen te verslaan. In die slag scheelde het geen haar of hij sneuvelde. Zijn paard werd geveld en omdat hij de koninklijke kleuren niet droeg kon hij aan de dood ontsnappen. Wat de Fransen toen misten op het slagveld maakten ze goed aan de onderhandelingstafel. Bij de vrede van Athis wonnen de Fransen wat ze op het slagveld verloren. Vlaanderen moest grote sommen aan de Franse koning betalen in ruil voor vrede. Toen het akkoord gesloten was besloot Filips dat de ponden niet zijn vervalste ponden moesten zijn maar oorspronkelijke niet-vervalste die drie keer zoveel waard waren. De strijd voor vrijheid zou nog tienallen jaren duren. Toen Frankrijk de honderdjarige oorlog, van 1337 tot 1453 voerde, verloor het zijn aandacht voor Vlaanderen.
1302 kaart rijks- en kroonvlaanderen

Het graafschap Vlaanderen rond 1302. De rode stippellijn is de scheiding tussen het deel dat bij Frankrijk hoorde, Kroon-Vlaanderen en Rijks-Vlaanderen dat hij het Heilig Roomse Rijk hoorde. De Zeeuwse eilanden Walcheren, Noord-Beveland, Zuid-Beveland, Wolphaartsdijk, Borssele, Baarland en Rilland die ten westen van de oude hoofdarm van de Schelde, vandaag de Oosterschelde, lagen, hoorden ook bij Frankrijk, maar niet bij Vlaanderen.

Besluit

Er was wel degelijk klassenstrijd in de middeleeuwen in Vlaanderen. De Franse koning, een vertegenwoordiger van de klassieke grote adel stelde zich op als een buitenlandse veroveraar en slaagde er in een coalitie van alle ambachten, een groot deel van de poorters/burgers, de vrije kustboeren en de Vlaamse adel tegen zich te krijgen.

De goed georganiseerde en bewapende Vlaamse ambachten waren de ruggengraat van het verzet. Zij stonden voor de veldslag onder leiding van adellijke militairen met ervaring.

1302 is slechts één etappe in de duizendjarige strijd voor democratie en welvaart. De begon toen de steden zich vanaf het jaar 1000 zelfstandig organiseerden en rechten van adel en kloosters vroegen en afdwongen. Die strijd zou verder gaan in de zestiende eeuw toen opstanden en een echte revolutie tegen de Spaanse overheersing leidden tot de Nederlandse republiek. Die zou vooral in de zeventiende eeuw een vrijplaats worden en zo de geboorteplaats van de Verlichting waar de grote Spinoza een hoofdrol speelde maar waar veel andere Nederlanders tot in de achttiende eeuw de belangrijkste rol zouden spelen. De rol van de zuidelijke Nederlanden in de Verlichting was zo goed als onbestaande. De fakkel werd terug opgenomen vanaf de Brabantse revolutie in 1789 en 1790, en werd verder gezet toen de eerste socialisten zich verenigden in vakbond en de BWP.  De strijd voor democratie en een redelijk loon zal waarschijnlijk nooit definitief gestreden zijn

Dr. Marc Vermeersch, marc.vermeersch@gmail.com

[1] Gemeente is hier afgeleid van ‘gemeen’, het volk, de ambachten.

1302, Klassenstrijd in Vlaanderen (1, economie)
1302, Klassenstrijd in Vlaanderen (2, wol en landwinning)
1302, Klassenstrijd in Vlaanderen (3, sociale klassen)
1302, Klassenstrijd in Vlaanderen
(4, invloed, kunst enz.)
1302, Klassenstrijd in Vlaanderen (5, handel)

1302, Klassenstrijd in Vlaanderen (6, Brugse Metten)
1302, klassenstrijd in Vlaanderen (7, politiek, aanloop naar 1302)
1302, klassenstrijd in Vlaanderen (8. Elf juli, de veldslag)
1302, Klassenstrijd in Vlaanderen (9. Weerklank van 1302 in Europa)

Bibliografie

Jan Frans Verbruggen en Rolf Falter, 1302, Opstand in Vlaanderen, Lannoo, 2001.

Ubertinus Devolder, o.f.m., Ronny Ostyn, Paul Vandepitte, het reisverhaal van Willem van Rubroek, de Vlaamse Marco Polo: 1253-1255, de roede van Tielt, 1984.

J.A. van Houtte, economische geschiedenis van de Lage Landen 800-1800, Unieboek, 1979. Oorspronkelijke titel: An economic History of the Low Coutries 800-1800, in de reeks World Economic History.

Aansluitende lectuur

Jacques Sabbe, Vlaanderen in opstand 1323-1328. Over de opstand van het Brugse Vrije.

Wim Blockmans, een mideeleeuwse vendetta. Gent 1300.

De moordende strijd tussen twee Gentse families, de Borluuts en de familie de Brune.  Met veel gelijkenissen met vendetta’s in Italiaanse steden.

Heymeric van de Velde, Eenheid in de tegendelen.

De vandaag onbekende Heymeric van de Velde, 1395-1435, was een Brabantse monnik en filosoof die een vijftigtal  werken schreef.

Advertenties

Over marc vermeersch

Sedert 2002 werk ik aan een "geschiedenis van de mens". In 2008 verschenen twee boeken over jagers en verzamelaars. in 2012 verscheen het boek van mijn doctoraat. Boek 3 over het ontstaan van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië verscheen in oktober 2014. De volgende jaren werk ik aan Boek 4 over landbouw en veeteelt in China, Amerika en Nieuw-Guinea.
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s