Zeevaart (4) Tupaia, een buitengewone Polynesische navigator

Eén van de merkwaardigste verhalen in de menselijke geschiedenis is de diaspora in Polynesië. De Polynesiërs vertrokken uit Melanesië waar ze zich vermengd hadden met zwarte mensen die er misschien al 60.000 jaar woonden. Ze hadden de toen technisch meest gevorderde boten van de wereld en ontwikkelden een daarbij horende kennis van het weer, zeestromingen en de stand van de sterren. Dat liet hen toe om over duizenden kilometer ver eilanden terug te vinden. Op de kaart van de driehoek van de Polynesische reizen ziet men hoe indrukwekkend de afstanden waren die ze aflegden.

Een oud schilderij van de Society Eilanden waar Tupaia geboren werd.

Tupaia (ca. 1725 – December 20, 1770) werd geboren in de haven van Ha’amanino op het eiland Ra’iatea, deel van de genootschapseilanden waarvan Tahiti het belangrijkste eiland is,en werd een vooraanstaand ariori-priester voor de Taputapuatea marae, een grote tempel op het eiland Ra’iatea, deel van dezelfde Society Eilanden.

Een replica van de HMS Endeavour

Tupaia werd opgeleid in de fare-‘ai-ra’a-‘upu, leerscholen, over de oorsprong van de kosmos, genealogieën, de kalender, spreekwoorden en geschiedenis. Hij leerde ook hoe hij een sterrennavigator kon zijn. Zijn gememoriseerde kennis omvatte eilandlijsten, met inbegrip van hun grootte, rif en havenlocaties, of ze bewoond waren, en zo ja, de naam van het opperhoofd en het eventuele voedsel dat daar werd geproduceerd. Belangrijker nog, zijn geheugen zou het dragen van elk eiland omvatten, de tijd om er te komen, en de opeenvolging van sterren en eilanden om te volgen om er te komen. Tot deze eilanden behoorden de Genootschapseilanden, de Australische eilanden, de Cookeilanden, plus Samoa, Tonga, Tokelau en Fiji. Door zijn
De grote kennis van Tupaia was zonder schrift gedurende eeuwen of langer opgebouwd en uitgewerkt. Het leert ons dat mensen in maatschappijen van eenvoudige boeren, zoals de Polynesiërs, in staat waren een indrukwekkend kennis door te geven, te behouden. Het westen was pas kort voor de reizen van James Cook, o.a. door Mercator (1512-1594) tot een hoog ontwikkelde cartografie gekomen. Een deel van die kennis was geschiedkundig en had gebeurtenissen bijgehouden van eeuwen geleden.

De kaart die Tupaia tekende van de Polynesisiche Eimanden

James Cook merkte hem op bij zijn eerste reis (1768-1771) en nam hem mee op de HMS Endeavour in zijn zoektocht naar Terra Australis Incognita (Australië). Tupaia kon voor Cook vertalen want de Polynesische talen zijn nauw verwant.

Een tekening van Tupaia van een Maori en Joseph Banks die iets ruilt voor een kreeft.

“Toen hem gevraagd werd om details over de regio tekende Tupaia een kaart waarop alle 130 eilanden die binnen een straal van 2.000 mijl (3.200 km) te zien waren en kon hij er 74 noemen.” Tupaia had gedetailleerde navigatiekennis die zich uitstrekte over de gehele Polynesische driehoek (met de waarschijnlijke uitzondering van Aotearoa, Nieuw-Zeeland). De kaart die hij in augustus 1769 voor James Cook tekende toont onderling verbonden reisroutes die zich uitstrekten van Rotuma ten westen van Samoa, via Samoa en Tonga, de zuidelijke Cook Eilanden en de Austral Eilanden, Mangareva en Pitcairn tot aan Rapa Nui (Paaseiland). Een tweede grote route leidt van Tahiti via de Tuamotu-groep naar de Markiezen Eilanden en verder naar Oahu in Hawai’i. Tupaia had een cartografisch systeem voor Cook en zijn mannen uitgevonden dat een noordelijk lager van elk eiland dat hij in het midden van zijn kaart tekende (gemarkeerd door het woord ‘avatea’, dit is ‘[de zon op] het middaguur’). Dit stelde hem in staat om zijn eigen kennis voor eiland-naar-eiland reizen te vertalen in de logica en termen van Cook’s kompas. Het Admiraliteitsmanuscript van James Cook’s dagboek geeft aan dat Tupaia Cook vertelde dat hij zelf (of zijn voorouders) naar de meeste eilanden reisde die op de kaart waren getekend, met uitzondering van alleen Rotuma (ten noorden van Fiji) en Oahu in Hawaï.

“Hij werd aan boord verwelkomd op aandringen van Sir Joseph Banks, de officiële botanicus van de Cook-expeditie, op basis van zijn duidelijke vaardigheid als navigator en kaartenmaker. Toen hem gevraagd werd om details over de regio tekende Tupaia een kaart waarop alle 130 eilanden binnen een straal van 2.000 mijl (3.200 km) te zien waren en kon hij er 74 noemen. Banks verwelkomde de belangstelling van de Raiateaan[1] om met Endeavour naar Engeland te reizen, waar hij als een antropologische nieuwsgierigheid kon worden gepresenteerd. De Australische academicus Vanessa Smith heeft gespeculeerd dat Banks ook een gesprek, amusement en mogelijk een echte vriendschap van Tupaia’s gezelschap tijdens de reis voor ogen had. Omdat Cook in eerste instantie weigerde Tupaia toe te laten tot de expeditie om financiële redenen, stemde Banks ermee in om verantwoordelijk te zijn voor het welzijn en het onderhoud van de Raiatean terwijl hij aan boord was.”

In 2018 werd de kennis van Tupaia het onderwerp van een wetenschappelijk debat. Twee onderzoekers van de Universiteit van Potsdam, Lars Eckstein en Anja Schwarz, gaven een verklaring voor de kaart van Tupaia. Hij was (door mee te zeilen met Cook) bekend met de Europese cartografische methode maar toch vond hij een verfijnd nieuw representatiemodel on-the-fly uit. Niet een beeld van waar bepaalde eilanden lagen, maar een notatie van wat er nodig is om ze te bereiken. De onderzoekers noemden de kaart ‘een opmerkelijk staaltje van vertaling’ en stelden dat de sleutel tot interpretatie in het Tahitiaanse woord ‘avatea’, of ‘middag’, lag, dat Tupaia in het midden van de kaart plaatste. De middag werd waarschijnlijk gekozen, suggereerden ze, vanwege het belang ervan in de navigatieroutines die hij aan boord van de Endeavour had gezien.

Volgens Eckstein en Schwarz zijn alle routes op Tupaia’s kaart gericht op de avatea. Om de kaart te gebruiken, volgt de kijker twee denkbeeldige lijnen, één naar dit positionele noorden en de andere naar het doeleiland. De hoek, gemeten met de wijzers van de klok mee van het eerste naar het tweede, is de peiling die Tupaia gebruikte om de eilanden te plaatsen, “(…) ofwel uitstralend vanaf een eiland van vertrek, ofwel, vaker, achter elkaar gezet op een reisweg”. Het is dus belangrijk om te weten welke van de afgebeelde eilanden zich op een gekozen pad bevinden en welke niet. Met behulp van de kaart op deze manier, vonden de onderzoekers het “verbazingwekkend nauwkeurig” wanneer ze de Mercatorprojectie testen.

Tupaia’s scheepsmaten waren natuurlijk zonder dergelijke inzichten, en zouden het zeer waarschijnlijk eens zijn geweest met de Duitse naturalist Georg Forster, die op Cook’s tweede expeditie aan boord van HMS Resolution voer. Forster vond het waarschijnlijk dat “(…) de ijdelheid om er intelligenter uit te zien dan hij in werkelijkheid was, [Tupaia] ertoe had aangezet om deze fantasierijke kaart van de Zuidzee te produceren, en misschien om veel van de namen van eilanden erin te verzinnen”.

Tupaia liet een blijvende indruk na bij de Māori van Nieuw-Zeeland. Volgens de chirurg van de Endeavour, William Monkhouse, werd tijdens de ontmoeting in Tūranganui-a-Kiwa, “Topia’s [sic] naam nu onophoudelijk geëchood”. Herinneringen aan hem worden tot vandaag gekoesterd.

Hij stierf in 1770 door een ziekte opgelopen aan boord van het schip in Batavia, het later Djakarta.

Bron: Tupaia, Tupaia (navigator) – Wikipedia

Dr. Marc Vermeersch – marc.vermeersch@gmail.com


[1] De man afkomstig van Ra’iatea.

Andere blogs over zeevaart.
Zeevaart (1) naar Socotra 1,4 miljoen jaar geleden

Zeevaart (2) in de Middellandse Zee, 130.000 en 11.000 VOT


Zeevaart (3) Oost-Azië, 47.000 BP

Over marc vermeersch

Sedert 2002 werk ik aan een "geschiedenis van de mens". In 2008 verschenen twee boeken over jagers en verzamelaars. in 2012 verscheen het boek van mijn doctoraat. Boek 3 over het ontstaan van landbouw en veeteelt in Zuidwest-Azië verscheen in oktober 2014. De volgende jaren werk ik aan Boek 4 over landbouw en veeteelt in China, Amerika en Nieuw-Guinea.
Dit bericht werd geplaatst in zeevaart en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s